پایگاه خبری حامی ایرانیان: اجرای مکانیسم اسنپ بک یا ماشه، یک ابزار حقوقی-سیاستی است که به طور خودکار و در پی وقوع یک رویداد یا شرایط از پیش تعریفشده است.هدف اصلی آن، بازگرداندن وضعیت به حالت قبل (اسنپ بک) یا اعمال مجازاتها و محدودیتهای جدید بدون نیاز به مذاکره یا تصمیمگیری جدید است.
این مکانیسم بیشتر در توافقنامههای بینالمللی، بهویژه در حوزههای تجاری و تحریمها، مورد استفاده قرار میگیرد و ابزاری برای ایجاد بازدارندگی و مدیریت ریسک محسوب میشود.
۱٫ تعریف و مفهوم پایه مکانیسم اسنپ بک (Snapback Mechanism): یک شرط یا بند در یک توافقنامه یا قانون است که در صورت تحقق شرایط خاص (کشیدن ماشه یا “تریگر شدن”)، به طور خودکار باعث بازگشت سریع (Snap Back) به وضعیت سابق میشود.
این وضعیت سابق معمولاً شامل اعمال مجدد تحریمها، تعرفههای بالاتر یا هرگونه محدودیتی است که قبل از امضای توافقنامه حاکم بوده است.
مکانیسم ماشه (Trigger Mechanism): عنصر کلیدی همان “شرط” یا “رویداد محرک” است که مکانیسم اسنپ بک را فعال میکند. این ماشه میتواند شامل موارد زیر باشد:
الف- نقض تعهدات توافقنامه توسط یکی از طرفین. انجام اقدامات خصمانه از سوی یکی از طرفین. رسیدن به یک آستانه خاص (مثلاً در سطح تولید یا صادرات).
ب- تشخیص یک نهاد ناظر مبنی بر عدم پایبندی طرف مقابل. در واقع، ماشه (Trigger) علت است و اسنپ بک (Snapback) معلول آن.
۲٫ هدف و فلسفه وجودی ایجاد بازدارندگی (Deterrence): اصلیترین هدف این مکانیسم، جلوگیری از نقض توافق توسط طرفهای مقابل است. طرفها میدانند که نقض توافق، پیامدهای فوری و سنگینی در پی خواهد داشت. کاهش هزینههای مذاکره: در صورت نقض توافق، نیاز به برگزاری دور جدیدی از مذاکرات پیچیده برای اعمال مجازات نیست. مجازات به صورت از پیش تعیینشده و خودکار اعمال میشود. ایجاد اطمینان و ثبات: برای طرفی که به توافق پایبند است، این مکانیسم بیمه عمل میکند و اطمینان میدهد که در صورت تخلف طرف دیگر، ابزار قدرتمندی برای مقابله در اختیار دارد. مدیریت ریسک: این مکانیسم به کشورها یا شرکتها اجازه میدهد تا با اطمینان بیشتری وارد همکاریهای پرریسک شوند، زیرا یک “تور ایمنی” برای خروج سریع و کمهزینه در نظر گرفته شده است.
۳٫ کاربردهای کلیدی و مثالهای عینی
الف) توافقنامه برجام (برنامه جامع اقدام مشترک – JCPOA) شاید مشهورترین مثال برای عموم، مکانیسم ماشه در برجام باشد. ماشه (Trigger): در سال ۲۰۲۰، ایالات متحده (که قبلاً از برجام خارج شده بود) با استناد به قطعنامههای پیشین شورای امنیت، تلاش کرد تا “مکانیسم ماشه” را فعال کند. استدلال آمریکا این بود که ایران تعهدات خود را نقض کرده است.
این اقدام با مخالفت سایر اعضای برجام روبرو شد و از نظر بسیاری از کارشناسان، از آنجا که آمریکا دیگر عضو برجام نبود، اقدامش فاقد اعتبار حقوقی بود. اسنپ بک (Snapback): در صورت فعالشدن رسمی این مکانیسم، تمام تحریمهای شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران که قبل از برجام برقرار بودند، به طور خودکار پس از ۳۰ روز اعمال میشدند.
ب) توافقنامههای تجاری در بسیاری از توافقنامههای تجاری، اگر یکی از طرفین از تعهدات خود (مانند حذف تعرفهها یا رعایت استانداردها) سرپیچی کند، طرف دیگر میتواند مکانیسم ماشه را فعال کرده و تعرفههای خود را به سطح قبل از توافق اسنپ بک کند.
ج) تحریمهای بینالمللی اتحادیه اروپا و آمریکا اغلب در مقررات تحریمی خود از مکانیسم ماشه استفاده میکنند. به عنوان مثال، ممکن است تحریمها به شرطی به حالت تعلیق درآیند که کشور هدف به تعهدات خاصی (مانند بهبود وضعیت حقوق بشر) عمل کند. در صورت نقض این تعهدات، تحریمها به طور خودکار بازمیگردند.
۴٫ مزایای مکانیسم اسنپ بک شفافیت و قطعیت: قوانین و پیامدها از ابتدا مشخص است. عملکرد سریع: از طولانیشدن فرآیندهای دیپلماتیک برای اعمال مجازات جلوگیری میکند. قدرت چانهزنی: داشتن چنین مکانیسمی، موقعیت طرف دارنده آن را در مذاکرات تقویت میکند.
جلوگیری از اختلاف نظر: با تعریف دقیق “ماشه”، از برسر اختلاف گذاشتن بر سر ماهیت یک نقض جلوگیری میشود.
۵٫ معایب و چالشها عدم انعطافپذیری: این مکانیسم ممکن است فضای کمی برای دیپلماسی و حلوفصل اختلاف از طریق گفتوگو باقی بگذارد و به یک بحران تمامعیار دامن بزند. سوءاستفاده احتمالی: ممکن است یکی از طرفین برای تحت فشار قرار دادن طرف
دیگر، بهانهای برای فعالکردن ماشه پیدا کند، حتی اگر نقضی صورت نگرفته باشد (مانند مورد مناقشهبرانگیز آمریکا در برجام). پیچیدگی اجرا: تعریف دقیق “ماشه” بسیار حیاتی است. اگر تعریف مبهم باشد، خود منبع جدیدی برای اختلاف میشود.
اثرات غیرقابل پیشبینی: اسنپ بک سریع میتواند بازارها، روابط دیپلماتیک و ثبات منطقهای را به طور ناگهانی تحت تأثیر قرار دهد.
۶٫ نتیجهگیری مکانیسم اسنپ بک یا ماشه یک شمشیر دو لبه است. از یک سو، ابزاری قدرتمند برای تضمین اجرای توافقنامهها و افزایش ضریب اطمینان در همکاریهای پرریسک است. از سوی دیگر، به دلیل ماهیت خودکار و کمانعطاف خود، میتواند به عاملی برای تشدید تنش و از بین بردن فرصتهای دیپلماتیک تبدیل شود.
کارایی و مشروعیت این مکانیسم به تعریف واضح شرایط فعالسازی (ماشه)، وجود یک نهاد ناظر بیطرف برای تشخیص وقوع آن شرایط و حسن نیت طرفین در پایبندی به روح توافق بستگی دارد. بدون این عناصر، مکانیسم ماشه میتواند خود به عاملی برای بیثباتی تبدیل شود، همانطور که در پرونده برجام شاهد آن بودیم.
نویسنده و مدرس سوادرسانه:فاطمه حیدری
